Meşru savunmada sınırın aşılması

1. Meşru savunma yalnızca orantı meselesi değildir

Meşru savunma tartışması çoğu zaman “savunma saldırıyla orantılı mıydı?” sorusuna indirgenir. Oysa bu, incelemenin yalnızca bir parçasıdır. Önce haksız saldırının varlığı ve zamanı belirlenir: Saldırı gerçekleşmiş midir, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak mıdır? Ardından savunmanın o anda zorunlu olup olmadığına, saldırgana yönelip yönelmediğine ve kullanılan gücün somut koşullardaki ölçüsüne bakılır. Sınır aşılmışsa bu kez aşımın hangi hareketle, hangi anda ve hangi ruhsal etki altında meydana geldiği araştırılır.

Bu soruları tek bir “orantı” tartışması içinde eritmek, meşru savunma ile sınır aşımını aynı kurum gibi gösterebilir. Oysa meşru savunmada fiilin hukuka uygun olup olmadığı incelenir. TCK m. 27/2 kapsamındaki aşımda ise savunmanın hukuka uygun sınırı geçilmiştir; asıl mesele, bu aşımın faile kusur olarak yüklenip yüklenemeyeceğidir.

TCK m. 25 ve 27 bu ayrımı kurar; CMK m. 223 de ayrımın hüküm türüne nasıl yansıyacağını gösterir. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 31 Ekim 2017 tarihli, E.2017/841, K.2017/440 sayılı kararı, TCK m. 27/2’nin uygulanabilmesi için saldırıya ilişkin koşulların bulunmasını ve savunmada ölçülülük sınırının aşılmış olmasını arar. Bu ölçütlere AYM’nin Muhterem Turantaylak kararında da yer verilmiştir. [1][2][3][8]

Bu çalışma, kanun hükümlerini art arda sıralamak yerine aralarındaki hukuki bağı görünür kılmayı amaçlıyor. Almanya, İsviçre ve Avusturya düzenlemeleri de aynı soruna farklı yapılarla cevap verdikleri ölçüde karşılaştırmaya katılıyor. Amaç, yabancı hukuktan Türk hukukuna sonuç taşımak değil; TCK m. 27'nin kendi içindeki ayrımları daha açık okumaktır.

2. Önce meşru savunmanın koşulları belirlenir

TCK m. 25/1, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırıyı, o andaki hâl ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetme zorunluluğuyla işlediği fiilden dolayı cezalandırılmayacağını düzenler. [1] Hüküm saldırı ile savunmayı aynı cümlede toplar; sağlıklı bir inceleme için bu iki tarafın ayrı ayrı ele alınması gerekir.

Anayasa Mahkemesinin Muhterem Turantaylak kararında aktardığı Yargıtay Ceza Genel Kurulu yaklaşımına göre saldırı yönünden dört koşul aranır: Bir saldırı bulunmalı, saldırı haksız olmalı, meşru savunmayla korunabilecek bir hakka yönelmeli ve saldırı ile savunma eş zamanlı olmalıdır. Savunma yönünden ise hareketin zorunlu olması, saldırgana yönelmesi ve saldırı ile savunma arasında oran bulunması gerekir. [3]

Bu ayrım uygulamada belirleyicidir. Gerçekte saldırı yoksa ya da saldırı sona ermişse mesele her durumda “orantısız savunma” diye nitelendirilemez. Öte yandan savunmanın saldırı sürerken başlamış olması da kullanılan her aracı ve devam eden her hareketi kendiliğinden hukuka uygun kılmaz. Gereklilik ve ölçü, olay ilerledikçe değişen koşullarla birlikte değerlendirilir.

Saldırıyla orantılılık, kullanılan araçları bire bir eşleştiren matematiksel bir ölçü değildir. Saldırının yöneldiği hak ve tehlikenin ağırlığı; olayın gelişme biçimi; savunmanın yapıldığı zaman ve yer; tarafların somut konumu ile saldırıyı başka türlü etkisiz kılma imkânı birlikte değerlendirilir. Bu unsurlardan hiçbiri, tek başına sonuca götüren bir kural değildir.

Bu yüzden “silaha karşı silah” veya “yumruğa karşı yalnız yumruk” gibi kalıplar hukuki değerlendirmenin yerini tutmaz. Kişinin olay yerinden uzaklaşma imkânı da bağlamından koparılarak tek ölçüt yapılamaz. TCK m. 25, savunmanın olay anındaki zorunluluğuna ve saldırıyla kurduğu ilişkiye bakar; somut olay incelemesi, soyut araç karşılaştırmasından daha geniştir.

3. Sınırın aşılması: TCK m. 27/1 ile m. 27/2 aynı şeyi düzenlemez

TCK m. 27 aynı başlık altında iki farklı ihtimali düzenler. Birinci fıkra, ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılmasını ele alır. Fiilin taksirli biçimi de suçsa, taksirli suç için öngörülen cezadan indirim yapılır. İkinci fıkra ise yalnız meşru savunmaya özgüdür: Sınır, mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaş nedeniyle aşılmışsa faile ceza verilmez. [1]

Fıkralar birbirinin yerine geçmez. TCK m. 27/1'de kast dışı aşım ve fiilin taksirli hâlinin cezalandırılabilir olup olmadığı önemlidir. TCK m. 27/2'de ise meşru savunma sırasında meydana gelen aşım ile bu aşımı doğuran mazur görülebilir ruhsal durum arasındaki bağ araştırılır. İlkinde indirimli taksirli sorumluluk ihtimali, ikincisinde kusurluluğu kaldıran özel bir neden vardır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 31 Ekim 2017 tarihli kararına göre TCK m. 27/2 için şu dört koşul birlikte aranır: [8]

Meşru savunma yoluyla korunabilecek bir hak bulunmalıdır.

Saldırıya ilişkin koşullar gerçekleşmiş olmalıdır.

Savunmaya ilişkin ölçülülük ya da orantılılık koşulu, savunma lehine aşılmış olmalıdır.

Bu aşım, mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan doğmalıdır. [3]

Bu sıralama, incelemeye duygusal durumdan başlanamayacağını da gösterir. Önce gerçek ve haksız saldırı ile saldırının zaman içindeki seyri belirlenir; sonra savunmanın ölçüsünün aşılıp aşılmadığına bakılır. Kişinin korkmuş olması, hukuken ilgili bir saldırı bulunmadığında TCK m. 27/2'yi tek başına uygulanabilir hâle getirmez.

4. Yoğunluk bakımından aşım ile zaman bakımından aşım

Sınırın nasıl aşıldığını anlatmak için öğretide ve karşılaştırmalı hukukta iki kavram kullanılır: Saldırı sürerken gereğinden ağır bir savunmada bulunulması ve savunma zamanının dışına çıkılması. Bunlar genellikle “yoğunluk bakımından aşım” ve “zaman bakımından aşım” diye adlandırılır. Ancak bu adlar kanun hükmü değil, olayı çözümlemeye yarayan kavramlardır.

Yoğunluk bakımından aşımda haksız saldırı sürmektedir; ancak savunma, saldırıyı defetmek için gerekli olanın ötesine geçer. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun yukarıdaki ölçütleri doğrudan bu duruma yönelir: Saldırı koşulları vardır, fakat ölçülülük savunma lehine bozulmuştur.

Zaman bakımından aşımda ise hareket saldırı henüz başlamadan önce ya da saldırı sona erdikten sonra gerçekleşir. Bu durumda saldırı ile savunmanın eş zamanlılığı tartışılır. Haksız saldırının bittiği açıkça saptandıktan sonra yapılan hareket, önceki saldırının yarattığı duyguyla açıklansa bile kendiliğinden TCK m. 27/2 kapsamına girmez. Yargıtay ölçütlerinde saldırı koşullarının varlığı ayrıca aranmaktadır. [3]

Gerçek olaylar bu ayrımı her zaman ders kitabındaki kadar net göstermez. Saldırganın yeniden harekete geçme imkânı, tarafların konumu, eylemler arasındaki süre ve kesinti ya da saldırı aracının ne zaman etkisiz hâle geldiği tartışmalı olabilir. Bu nedenle “saldırı bitti” veya “kesintisiz sürdü” sonucu, olayın yalnızca sonuna bakılarak kurulamaz; saniyeler içindeki akış delillerle ortaya konulmalıdır.

Zaman bakımından aşımın hangi görünümlerinin TCK m. 27/2 kapsamına girdiği öğretide ayrıca tartışmalıdır. Bu yazı, tam metni doğrulanan 2017 tarihli Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararındaki ölçülülük merkezli yaklaşımı esas alıyor. Aşağıda ele alınan 2022 tarihli kararın çoğunluk ve karşıoy ayrılığı da somut olayın değerlendirilmesindeki güçlüğü gösteriyor. [8][9]

5. Korkunun varlığı yetmez: Aşımın nedeni ve mazur görülebilirliği

TCK m. 27/2 heyecan, korku ve telaşı sayar; fakat bu duygulardan birinin varlığını yeterli görmez. Aşımın o ruhsal durumdan doğması ve bu durumun mazur görülebilir olması gerekir. Dolayısıyla iki bağlantılı soru cevaplanır: Duygu aşımın gerçek nedeni midir ve somut olayda mazur görülebilir midir?

Aşımın sebebi belirlenirken, hareketin saldırının doğurduğu heyecan, korku veya telaştan mı; yoksa öfke, cezalandırma isteği, intikam, önceki bir anlaşmazlık ya da saldırı sona erdikten sonra verilen yeni bir karardan mı kaynaklandığı araştırılır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, AYM kararına aktarılan gerekçesinde, savunmanın saldırıyı defetmekten çok kin duygusunu tatmine yöneldiği durumda TCK m. 27/2 yerine haksız tahrikin gündeme gelebileceğini belirtir. [3]

Ardından, yaşanan ruhsal tepkinin olayın koşullarında mazur görülüp görülemeyeceğine bakılır. Her saldırının kişiyi etkilemesi doğaldır; ancak kanun her duygusal etkilenmeyi kusurluluğu kaldıracak ağırlıkta saymaz. Saldırının niteliği ve ani gelişimi, algılanan tehlikenin ağırlığı, kişinin hareket alanı, olayın süresi ve saldırı ile aşım arasındaki bağ birlikte değerlendirilir.

Bu değerlendirme yalnız failin “korktum” demesine ya da dışarıdan bakan bir kişinin “korkmuş olmalıdır” varsayımına dayanamaz. Olay öncesi, sırası ve sonrasındaki beyanlar; tanık anlatımları; kamera ve ses kayıtları; mekânın fiziksel özellikleri; tarafların mesafesi; eylemlerin sırası; adli muayene ve kriminal bulgular birlikte okunur. Gerektiğinde uzman incelemesi de dosyanın diğer delilleriyle beraber anlam kazanır. Bağlamından koparılan hiçbir delil, ruhsal durumu tek başına kanıtlamaz.

Kanunun aradığı mazur görülebilirlik, saldırıya uğrayan kişiden kusursuz bir soğukkanlılık beklemekle her aşırı tepkiyi bağışlamak arasındaki hukuki ölçüdür. Bu nedenle gerekçe “sanık korkmuştur” cümlesinde kalmamalı; saldırının neden böyle bir etki yarattığını ve bu etkinin sınır aşımını nasıl açıkladığını somut olgularla göstermelidir.

6. Meşru savunma, sınır aşımı ve haksız tahrik aynı şey değildir

Aynı olayda birlikte tartışılabilmeleri, bu üç kurumun birbirinin yerine geçebileceği anlamına gelmez.

Meşru savunmada saldırı ve savunma koşulları birlikte gerçekleşir; fiil hukuka uygundur. CMK m. 223/2-d de yüklenen fiil işlenmiş olsa bile olayda bir hukuka uygunluk nedeni bulunduğunda beraat kararı verileceğini düzenler. [2]

TCK m. 27/2 kapsamındaki aşımda ise meşru savunmanın ölçüsü dışına çıkılmıştır. Aşım mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan doğmuşsa faile ceza verilmez. CMK m. 223/3-c bu durumda, kusur bulunmadığı için “ceza verilmesine yer olmadığı” kararı kurulacağını açıkça söyler. [2] Bu hüküm, beraatle aynı adlandırmaya veya aynı hukuki gerekçeye sahip değildir.

Haksız tahrik, haksız bir fiilin doğurduğu hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlenmesi hâlinde cezada indirim sağlar. Fiili hukuka uygun hâle getirmez ve kusuru bütünüyle ortadan kaldırmaz. Özellikle saldırı sona erdikten sonra cezalandırma ya da öfke saikiyle yapılan bir hareket, meşru savunmadan çok haksız tahrik tartışmasına konu olabilir. Hangi hükmün uygulanacağı ise olayın zamanı, amacı ve ruhsal etkisine ilişkin delillerle belirlenir.

Saldırının gerçekte bulunmadığı, ancak kişinin saldırı koşullarının var olduğunu sandığı hâller de ayrıca ele alınmalıdır. Burada sınır aşımından önce hata hükümleri gündeme gelir. TCK m. 30/3, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan bir nedenin koşullarında kaçınılmaz hataya düşen kişinin bu hatasından yararlanacağını düzenler. [1] Gerçek saldırı, savunma sınırı ve hata sorunlarını tek başlıkta toplamak, farklı hukuki sonuçları belirsizleştirir.

7. “Ceza verilmedi” demek neden yetmez?

Ceza yargılamasının sonucu yalnızca “ceza aldı” ya da “ceza almadı” diye özetlenemez. Mahkemenin hangi hukuki nedenle hangi hükmü kurduğu, fiilin hukuka uygunluğu ile failin kusurluluğu arasındaki farkı ortaya koyar.

CMK m. 223'e göre olası sonuçlar şöyle ayrılır:

Olayda bir hukuka uygunluk nedeni varsa beraat kararı verilir.

Meşru savunma sınırı heyecan, korku veya telaş nedeniyle aşılmış ve kusurluluk ortadan kalkmışsa ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.

Sınır kast olmaksızın aşılmış ve fiilin taksirli biçimi de kanunda cezalandırılıyorsa, TCK m. 27/1'in diğer koşullarının bulunması hâlinde indirimli taksirli sorumluluk gündeme gelebilir.

Haksız tahrik kabul edilirse fiil suç olma niteliğini korur; kanundaki koşullar çerçevesinde cezada indirim yapılır.

Bu ayrım, gerekçede cevaplanması gereken soruları da değiştirir. Meşru savunma kabul ediliyorsa saldırı ve savunma koşullarının nasıl gerçekleştiği açıklanmalıdır. TCK m. 27/2 uygulanıyorsa hangi sınırın hangi hareketle aşıldığı, saldırı koşullarının neden sürdüğü, ruhsal etkinin ne olduğu ve neden mazur görüldüğü gösterilmelidir. Haksız tahrikte ise haksız fiil ile hiddet veya şiddetli elem arasındaki bağ ve indirimin dayanağı tartışılır.

Muhterem Turantaylak kararı da bu gerekçe ihtiyacını somutlaştırır. AYM, ilk derece mahkemesinin meşru savunmada sınırın aşılması hükmünü uygularken koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğini tartışmadığını; özellikle başvurucudan kaynaklanan haksız bir saldırının varlığını gösteren açıklama yapmadığını belirtmiştir. [3] Bir kurumun adını kararda geçirmek, o kurumun koşullarını somut olayda ortaya koymakla aynı şey değildir.

İki Yargıtay kararını birlikte okumak

31 Ekim 2017 tarihli Ceza Genel Kurulu kararı (E.2017/841, K.2017/440), yukarıdaki dört koşulu doğrudan açıklar. Bununla birlikte somut dosyada meşru savunma yönündeki itiraz kabul edilmemiştir. Kararın genel ölçütlerini aktarmak ile o dosyada sanık lehine cezasızlık sonucu verildiğini söylemek farklıdır; burada yalnız ilkinden yararlanıyoruz. [8]

26 Mayıs 2022 tarihli kararda ise (E.2021/279, K.2022/391) aynı olay içindeki iki kişi yönünden farklı sonuçlara ulaşılmıştır. Suça sürüklenen çocuk bakımından meşru savunma kabul edilerek mahkûmiyet hükmü bozulmuştur. Yetişkin sanık yönünden TCK m. 27/2 uygulanması gerektiği iddiasına dayanan itiraz ise çoğunlukça reddedilmiş; haksız tahrik uygulanan mahkûmiyet sonucu korunmuştur. [9]

İkinci kararın karşıoylarında yetişkin sanığın korku ve tehdidin etkisi altında sınırı aştığı görüşü savunulmaktadır. Bu görüş, çoğunluğun kararı gibi aktarılamaz. Ayrılık, somut olayın farklı yorumlanabileceğini gösterir; “korku varsa ceza verilmez” şeklinde genel bir sonuç vermez. Saldırının devamı, verilen karşılığın anı ve kişinin içinde bulunduğu durum, her sanık için ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

8. Deliller hangi soruya cevap veriyor?

Delil listesi ne kadar uzun olursa olsun, her delilin hangi hukuki soruya cevap verdiği gösterilmedikçe açıklık sağlanmaz. İnceleme şu beş başlık altında düzenlenebilir.

8.1. Saldırı

Saldırının kimden geldiği, hangi hakka yöneldiği, haksız olup olmadığı ve ne zaman başladığı belirlenir. Sözlü tartışma, tehdit, fiziksel yönelme ve fiilî saldırı aynı şey değildir. Her davranışın olayın hangi anında gerçekleştiği ayrı ayrı kayda geçirilmelidir.

8.2. Zaman

Savunma hareketinin saldırıyla eş zamanlı olup olmadığı incelenir. Kamera kayıtlarındaki saniyeler, tanıkların anlattığı sıra, tarafların mekândaki konumu ve eylemler arasındaki kesinti bu noktada önemlidir. Saldırı aracının düşmesi, saldırganın uzaklaşması veya yeniden saldırıya yönelmesi gibi değişiklikler hukuki nitelendirmeyi etkileyebilir.

8.3. Gereklilik ve ölçü

Savunmanın saldırıyı defetmek için gerekli olup olmadığı ve seçilen savunma biçiminin somut tehlikeyle ilişkisi araştırılır. Araçların adı tek başına yeterli değildir; aracın nasıl kullanıldığı, tarafların fiziksel konumu, saldırının şiddeti ve sürme ihtimali birlikte değerlendirilir.

8.4. Psikolojik etki

Heyecan, korku veya telaşın saldırıdan doğup doğmadığı; aşımı açıklayacak yoğunluğa ulaşıp ulaşmadığı ve somut koşullarda mazur görülüp görülemeyeceği incelenir. Öfke, intikam veya cezalandırma saikiyle karışan hâllerde bu ayrım özellikle önemlidir.

8.5. Hukuki sonuç

Belirlenen olguların TCK m. 25, m. 27/1, m. 27/2, m. 29 veya hata hükümlerinden hangisiyle ilişkili olduğu açıklanır. Birden fazla ihtimal tartışılıyorsa her ihtimalin dayandığı olgu ayrı gösterilir. Sonuç cümlesi, önceki değerlendirmelerin yerine geçmez.

9. Kısa bir varsayım: Aynı olayın içinde değişen hukuki durum

Ayrımları sınamak için şu varsayımı ele alalım: A, dar bir alanda B'nin haksız ve fiziksel saldırısına uğrar. Saldırıyı durdurmak için karşılık verir. Birkaç saniye içinde B'nin kullandığı araç elinden düşer ve taraflar arasındaki mesafe değişir. A buna rağmen bir hareket daha yapar.

Bu kadar kısa bir olayda bile tek bir hukuki soru yoktur. İlk karşılık verildiğinde saldırı sürüyor ve hareket saldırıyı durdurmak için gerekli ölçüdeyse TCK m. 25/1 değerlendirilir. Saldırı sürmesine rağmen son hareket gerekli ölçüyü aşıyorsa, aşımın saldırının doğurduğu mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanıp kaynaklanmadığı TCK m. 27/2 bakımından incelenebilir. Saldırı açıkça sona ermiş ve A öfkeyle yeni bir karar vererek hareket etmişse eş zamanlılık ile savunma amacı tartışmalı hâle gelir; başka hükümler gündeme gelebilir.

Varsayımın sonucu bilerek açık bırakılmıştır. B'nin yere düşmesi, aracın elinden çıkması veya araya kısa bir süre girmesi her olayda saldırının kesin olarak bittiğini göstermez; bunun tersi de doğru değildir. Nitelendirme, bütün deliller ve o anın gerçek koşulları üzerinden yapılır.

10. Almanya: Savunma ve korku kaynaklı aşım ayrı hükümlerde

Alman Ceza Kanunu'nun 32. maddesi, mevcut ve hukuka aykırı bir saldırıyı kişinin kendisinden veya bir başkasından uzaklaştırmak için gerekli olan savunmayı meşru savunma olarak tanımlar. Bu kapsamda işlenen fiilin hukuka aykırı olmadığını belirtir. [4]

Aynı Kanun'un 33. maddesine göre fail, meşru savunma sınırını şaşkınlık, korku veya dehşet nedeniyle aşmışsa cezalandırılmaz. Almanca metindeki “Verwirrung, Furcht oder Schrecken” dizisi, TCK m. 27/2'deki heyecan, korku ve telaşla dil düzeyinde belirgin bir yakınlık taşır. [5]

Bu yakınlık, iki hükmün ayrıntıda aynı biçimde uygulandığını göstermez. Alman metninde TCK'daki “mazur görülebilecek” ibaresinin açık bir karşılığı yer almaz. Bunun uygulamadaki anlamı, Alman öğretisi ve mahkeme kararları incelenmeden yalnız kelimeler üzerinden belirlenemez. Bu yazı, hangi aşım türlerinin §33 kapsamına girdiği konusunda kesin bir Alman içtihadı sonucu ileri sürmez.

Yine de kanun metni yararlı bir ayrım sunar: §32 hukuka uygun savunmayı, §33 ise korku ve benzeri ruhsal hâllerle bağlantılı sınır aşımını düzenler. Türk hukukunda TCK m. 25 ile m. 27/2 arasındaki ayrım da savunmanın hukuka uygunluğu ile aşımın kusur sonucunu ayrı değerlendirmeyi gerektirir.

11. İsviçre: Sınır aşımına iki ayrı sonuç

İsviçre Ceza Kanunu'nun 15. maddesi, hukuka aykırı saldırıya uğrayan veya doğrudan saldırı tehdidi altında bulunan kişinin ya da bir başkasının, saldırıyı koşullara uygun biçimde uzaklaştırabileceğini düzenler. [6]

İsviçre Ceza Kanunu'nun 16. maddesi sınır aşımı için iki sonuç öngörür. Birinci fıkraya göre sınır aşılmışsa mahkeme cezayı indirir. İkinci fıkraya göre aşım, saldırının doğurduğu mazur görülebilir bir heyecan veya şaşkınlık içinde gerçekleşmişse fail kusurlu hareket etmiş sayılmaz. Resmî Almanca metin “entschuldbarer Aufregung oder Bestürzung” ifadesini kullanır. [6]

Bu yapı, Türk hukukuyla karşılaştırmaya elverişlidir; çünkü iki kanun da genel sınır aşımı ile saldırının doğurduğu mazur görülebilir ruhsal durumu aynı sonuca bağlamaz. Bununla birlikte İsviçre m. 16/1 doğrudan ceza indirimi öngörürken TCK m. 27/1, aşımın kast olmaksızın gerçekleşmesini ve fiilin taksirli hâlinin cezalandırılabilir olmasını ayrıca arar. Benzer yapı, aynı koşullar anlamına gelmez.

İsviçre hükmünün ikinci fıkrasındaki “kusurlu hareket etmez” ifadesi, hukuka uygunluk ile kusurluluk ayrımını kanun metninde açıkça gösterir. Türk hukukunda aynı ayrım, TCK m. 27/2 ile CMK m. 223/3-c birlikte okunduğunda görülür.

12. Avusturya: Duygusal aşım ile taksir arasındaki bağ

Avusturya Ceza Kanunu'nun 3. maddesi meşru savunma ile sınır aşımını aynı maddede düzenler. Birinci fıkra; yaşam, sağlık, beden bütünlüğü, cinsel bütünlük ve özerklik, özgürlük ya da malvarlığı gibi sayılan değerlere yönelen mevcut veya doğrudan gerçekleşme tehlikesi bulunan hukuka aykırı saldırıya karşı gerekli savunmayı esas alır. Çok küçük bir zarar tehdidine karşı açıkça uygunsuz savunma için ayrıca sınır çizer. [7]

İkinci fıkra, haklı savunma ölçüsünü aşan veya açıkça uygunsuz bir savunmaya başvuran kişinin yalnız şaşkınlık, korku ya da dehşet nedeniyle hareket ettiği durumu ele alır. Aşım ancak taksire dayanıyor ve ilgili taksirli fiil cezalandırılıyorsa cezaya yol açar. Resmî metindeki duygu dizisi “Bestürzung, Furcht oder Schrecken” şeklindedir. [7]

Avusturya düzenlemesi Türk hukukundan farklı bir bağ kurar. Duygusal aşımın sonucunu taksir ve taksirli fiilin cezalandırılabilirliği üzerinden belirler. TCK m. 27/2 ise mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanan aşımda faile ceza verilmemesini öngörür. TCK m. 27/1'deki taksir bağlantısı ile m. 27/2'deki özel kusursuzluk hâli, Avusturya §3/2'de tek cümlede kurulan modelden ayrılır.

13. Dört düzenlemenin karşılaştırılması

Dar ekranlarda tablonun tüm sütunlarını görmek için yatay kaydırabilirsiniz.

Tablo yalnızca kanunların açık metnini karşılaştırır. Saldırının güncelliği, savunmanın gerekliliği ve ölçüsü, aşım türleri ile ruhsal etkinin yoğunluğu hakkındaki ulusal içtihatlar ayrıca incelenmeden somut bir uyuşmazlık için yabancı hukuk sonucu çıkarılamaz.

14. Karşılaştırmadan çıkan beş temel ayrım

14.1. Hukuka uygunluk ile kusursuzluk aynı değildir

Dört sistem de meşru savunmanın kendisi ile savunma sınırının aşılmasını farklı hukuki sorunlar olarak ele alır. Türk hukukunda TCK m. 25 ile m. 27/2 arasındaki fark, CMK m. 223'teki beraat ve ceza verilmesine yer olmadığı ayrımıyla tamamlanır. Bu yalnızca bir terim farkı değildir; gerekçede hangi olguların açıklanacağını da belirler.

14.2. Benzer duygu sözcükleri aynı hukuki eşiği göstermez

Korku ve şaşkınlık benzeri sözcükler karşılaştırılan bütün metinlerde vardır. Buna karşılık Türk ve İsviçre hükümleri mazur görülebilirlik unsurunu açıkça ifade ederken Alman ve Avusturya hükümleri farklı cümle yapıları kurar. Aynı sözcüklerin kullanılması, ispat ölçüsünün veya hukuki sonucun da aynı olduğu anlamına gelmez.

14.3. Genel aşım ile duygusal aşımın ilişkisi her sistemde farklıdır

Türk hukukunda m. 27/1 ile m. 27/2 ayrı koşul ve sonuçlara sahiptir. İsviçre genel indirimi ve kusursuzluğu iki fıkrada düzenler. Avusturya korku kaynaklı aşımı taksirli sorumlulukla ilişkilendirir. Almanya ise §33'te doğrudan cezalandırmama sonucunu benimser. Bu farklılık, “sınır aşılırsa ceza verilmez” şeklindeki genel cümlenin neden eksik olduğunu gösterir.

14.4. Psikolojik durum, savunma koşullarının yerini tutmaz

Yargıtay Ceza Genel Kurulunun aktarılan ölçütlerinde önce saldırı koşulları ile ölçülülük aşımı yer alır. Yabancı kanunlarda da duygusal aşım, meşru savunma düzenlemesiyle bağlantılıdır. Bu nedenle korku, bağımsız ve sınırsız bir cezasızlık nedeni gibi okunamaz; saldırı ile savunma arasındaki ilişki içinde değerlendirilir.

14.5. Metin benzerliği, tarihsel veya işlevsel özdeşlik anlamına gelmez

TCK'daki “heyecan, korku veya telaş” ile Almanca düzenlemelerdeki duygu dizileri dikkat çekici ölçüde yakındır. Ancak bu benzerlik, TCK m. 27/2'nin belirli bir yabancı hükmün bire bir karşılığı olduğunu ya da aynı içtihatla uygulanması gerektiğini kanıtlamaz. Tarihsel bir köken iddiası için hazırlık çalışmaları ile karşılaştırmalı ceza hukuku literatürü ayrıca incelenmelidir.

15. Gerekçede izlenebilecek inceleme sırası

Bir mahkeme kararı, bilimsel çalışma veya dosya incelemesinde aşağıdaki sıra, kavramların birbirine karışmasını önlemeye yardımcı olabilir:

Saldırıyı belirle: Saldırı nedir, haksız mıdır ve hangi hakka yönelmiştir?

Zamanı kur: Saldırı ne zaman başlamış, savunma ne zaman gerçekleşmiş ve saldırı ne zaman sona ermiştir?

Zorunluluğu değerlendir: Savunma hareketi saldırıyı defetmek için gerekli midir ve saldırgana mı yönelmiştir?

Sınırı göster: Ölçü hangi somut hareketle, hangi anda ve hangi yönde aşılmıştır?

Ruhsal etkiyi delillerle ilişkilendir: Heyecan, korku veya telaş saldırıdan mı doğmuştur; aşımı nasıl açıklamaktadır ve neden mazur görülebilir ya da görülemezdir?

Alternatif nitelendirmeleri ayır: TCK m. 25, m. 27/1, m. 27/2, m. 29 ve gerektiğinde hata hükümleri hangi nedenle uygulanır veya uygulanmaz?

Hüküm türünü açıkla: Beraat, ceza verilmesine yer olmadığı veya mahkûmiyet sonucunun kanuni dayanağı nedir?

Bu sıra hazır bir sonuç şablonu değildir ve her olayda aynı cevabı üretmez. İşlevi, sonuç baştan varsayılmadan her hukuki koşulun kendi delili ve gerekçesiyle incelenmesini sağlamaktır.

16. Sonuç

Meşru savunma, saldırıya uğrayan kişiden olayın bütün ağırlığı içinde kusursuz bir hesap yapmasını bekleyen dar bir kalıba sığmaz. Bununla birlikte saldırının varlığı da her karşı hareketi sınırsız biçimde hukuka uygun hâle getirmez. TCK m. 25 hukuka uygun savunmanın sınırını, m. 27 ise bu sınır aşıldığında doğabilecek farklı sonuçları düzenler.

TCK m. 27/2’nin merkezinde yalnızca “korku” sözcüğü yoktur. Gerçek bir meşru savunma durumu, ölçü bakımından aşım, saldırının doğurduğu ruhsal etki, bu etkinin aşımla nedensel bağı ve mazur görülebilirliği birlikte aranır. Bu unsurlar gösterilmeden kurulan cezasızlık gerekçesi eksik kalır. Yargıtay’ın açıklanan ölçütleri ile Muhterem Turantaylak kararındaki gerekçe denetimi de kurumun adını kullanmakla koşullarını ortaya koymanın aynı şey olmadığını gösterir. [3][8][9]

Almanya, İsviçre ve Avusturya hükümleri, korku kaynaklı savunma aşımının yalnız Türk hukukuna özgü olmadığını gösterir; fakat üç sistem aynı soruya aynı cevabı vermez. İsviçre genel indirim ile kusursuzluğu ayırır, Avusturya duygusal aşımı taksirli sorumlulukla ilişkilendirir, Almanya cezalandırmama hükmü kurar. Türk kanunu ise genel kast dışı aşım ile mazur görülebilir duygusal aşımı iki ayrı fıkrada düzenler.

Karşılaştırmanın değeri, yabancı kanunlardan Türk dosyasına hazır sonuç taşımakta değil, hukuka uygunluk, sınır, kusur, ruhsal etki ve hüküm türü arasındaki çizgileri daha dikkatli görmeyi sağlamasındadır.

Kaynak notları

[1] 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, özellikle m. 22, 25, 27, 29 ve 30. Güncel resmî mevzuat bağlantısı: Mevzuat Bilgi Sistemi. TBMM'de kabul edilen metnin erişilebilir resmî nüshası: TBMM metni

[2] 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, özellikle m. 223 ve 230. Güncel resmî mevzuat bağlantısı: Mevzuat Bilgi Sistemi. TBMM'de kabul edilen metnin erişilebilir resmî nüshası: TBMM metni

[3] AYM, Muhterem Turantaylak, B. No: 2014/15253, 9/5/2018; özellikle Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 31/10/2017 tarihli, E.2017/1-841, K.2017/440 sayılı kararından aktarılan ölçütler ve AYM'nin gerekçe incelemesi: AYM Kararlar Bilgi Bankası

[4] Almanya Ceza Kanunu (Strafgesetzbuch), §32 - Notwehr, güncel resmî Almanca metin: Almanya resmî metni

[5] Almanya Ceza Kanunu (Strafgesetzbuch), §33 - Überschreitung der Notwehr, güncel resmî Almanca metin: Almanya resmî metni

[6] İsviçre Ceza Kanunu (Schweizerisches Strafgesetzbuch), m. 15-16, resmî Almanca Fedlex kaydı: Fedlex

[7] Avusturya Ceza Kanunu (Strafgesetzbuch), §3 - Notwehr, güncel konsolide resmî RIS kaydı: RIS

[8] Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 31 Ekim 2017, E.2017/841, K.2017/440. Yargıtay resmî karar metni · Karar incelemesi

[9] Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 26 Mayıs 2022, E.2021/279, K.2022/391. Yargıtay resmî karar metni · Karar incelemesi

Kaynak kontrolü: 8 Eylül 2026. TCK m. 25 ve 27 ile CMK m. 223, anılan AYM ve Yargıtay kararları ve karşılaştırılan yabancı kanun hükümleri resmî kaynaklarından kontrol edilmiştir. Yargıtay’ın resmî kaydında 2017 tarihli kararın esas numarası 2017/841’dir; AYM’deki aktarmada 2017/1-841 biçimi görülür. Yabancı kanunlara ilişkin açıklamalar metin karşılaştırmasıyla sınırlıdır; ulusal içtihatların kapsamının aynı olduğu anlamına gelmez.

Genel bilgi uyarısı: Bu çalışma, belirli bir olay veya kişi hakkında hukuki danışmanlık değildir. Türk hukuku dışındaki açıklamalar, ilgili ülkelerde hukuki görüş ya da uygulama önerisi olarak kullanılamaz.